دستهبندی: سواد رسانهای
کودکان و شبکههای اجتماعی؛ از چه سنی و چگونه باید استفاده از اینستاگرام و فضای مجازی را مدیریت کرد؟
شبکههای اجتماعی دیگر فقط ابزار ارتباطی بزرگسالان نیستند.
بسیاری از کودکان و نوجوانان از طریق شبکههای اجتماعی با دوستان خود ارتباط برقرار میکنند، ویدئو میبینند، اخبار و اطلاعات دریافت میکنند، سرگرم میشوند و با موضوعات مختلف آشنا میشوند.
اما مسئله فقط میزان زمانی نیست که کودک در فضای مجازی سپری میکند.
مسئله مهمتر این است که کودک در این فضا چه میبیند، با چه افرادی ارتباط دارد، چه اطلاعاتی منتشر میکند، چگونه تحت تأثیر محتوا قرار میگیرد و آیا توانایی مدیریت این محیط را دارد یا نه.
به همین دلیل، سؤال اصلی والدین نباید فقط این باشد که:
«چند ساعت در روز اجازه استفاده از گوشی داری؟»
بلکه باید پرسید:
«آیا فرزند من برای حضور آگاهانه در فضای مجازی آماده است؟»
چرا شبکههای اجتماعی برای کودکان جذاب هستند؟
شبکههای اجتماعی مجموعهای از محرکهای مختلف را در اختیار کاربر قرار میدهند.
ویدئوهای کوتاه، لایک، کامنت، پیام دوستان، محتوای سرگرمکننده و امکان دیده شدن میتوانند توجه کودک را به خود جلب کنند.
این جذابیت لزوماً به معنای بد بودن شبکههای اجتماعی نیست.
اما کودک ممکن است هنوز توانایی کافی برای مدیریت توجه، هیجان و زمان خود نداشته باشد.
بنابراین آموزش مهارت استفاده از فضای مجازی اهمیت زیادی دارد.
آیا ممنوعیت کامل شبکههای اجتماعی راهحل است؟
در بعضی سنین و شرایط، محدود کردن یا حتی ممنوع کردن دسترسی میتواند منطقی باشد.
اما ممنوعیت بهتنهایی سواد رسانهای ایجاد نمیکند.
کودکی که فقط به دلیل کنترل والدین از شبکههای اجتماعی دور نگه داشته شده، ممکن است زمانی که دسترسی مستقل پیدا کرد، بدون آمادگی کافی وارد این فضا شود.
بنابراین باید میان «محدودیت» و «آموزش» تفاوت قائل شد.
والدین میتوانند محدودیتهای سنی و خانوادگی تعیین کنند و همزمان مهارتهای لازم برای حضور امن و آگاهانه را نیز آموزش دهند.
کودک در شبکههای اجتماعی چه چیزهایی یاد میگیرد؟
کودک فقط محتوای مورد نظر خودش را نمیبیند.
الگوریتمهای پلتفرمها میتوانند بر اساس رفتار کاربر، محتوای بیشتری مشابه آنچه قبلاً مشاهده کرده است نمایش دهند.
در نتیجه ممکن است کودک بهتدریج در معرض حجم زیادی از یک نوع محتوا قرار بگیرد.
اگر کودک دائماً محتوای مربوط به ظاهر، ثروت، شهرت، خرید یا سبک زندگی خاصی ببیند، ممکن است تصور کند این سبک زندگی، تصویر عادی و واقعی جهان است.
اینجاست که سواد رسانهای اهمیت پیدا میکند.
کودک باید بداند آنچه در صفحه نمایش میبیند، تمام واقعیت نیست.
شبکههای اجتماعی و مقایسه خود با دیگران
یکی از مشکلات مهم فضای مجازی، مقایسه اجتماعی است.
کودک ممکن است تصاویر افراد دیگری را ببیند که همیشه شاد، موفق، زیبا، ثروتمند یا محبوب به نظر میرسند.
اما آنچه در شبکه اجتماعی منتشر میشود، معمولاً بخش انتخابشدهای از زندگی افراد است.
عکس میتواند انتخاب شده، ویرایش شده یا در شرایط خاصی گرفته شده باشد.
کودک باید یاد بگیرد میان «تصویر منتشرشده از زندگی یک فرد» و «زندگی واقعی او» تفاوت وجود دارد.
این آموزش مخصوصاً در سالهای نوجوانی اهمیت زیادی پیدا میکند.
لایک و تأیید دیگران
یکی از ویژگیهای شبکههای اجتماعی، دریافت بازخورد از دیگران است.
تعداد لایک، دنبالکننده و کامنت میتواند برای کودک یا نوجوان مهم شود.
اگر ارزشمندی کودک به میزان تأیید آنلاین وابسته شود، ممکن است احساسات او نیز تحت تأثیر عملکرد حساب کاربری قرار بگیرد.
کودک باید یاد بگیرد که تعداد لایکها معیار ارزش انسانی او نیست.
این مفهوم ساده اما بسیار مهم است.
ارزش یک انسان را نمیتوان با تعداد دنبالکنندگان یا میزان دیده شدن در اینترنت اندازه گرفت.
حریم خصوصی در شبکههای اجتماعی
یکی از مهمترین موضوعاتی که باید به کودک آموزش داده شود، حریم خصوصی است.
کودک باید بداند هر چیزی که در اینترنت منتشر میشود، لزوماً بهراحتی قابل حذف نیست.
اطلاعات شخصی، تصاویر خصوصی، موقعیت مکانی، اطلاعات مدرسه، شماره تلفن، رمز عبور و اطلاعات مربوط به خانواده نباید بدون دلیل منتشر شوند.
به کودک میتوان یک قانون ساده آموزش داد:
قبل از انتشار هر چیزی، چند ثانیه فکر کن.
آیا اگر این تصویر یا متن سالها بعد نیز دیده شود، مشکلی ایجاد نمیکند؟
اگر جواب مشخص نیست، بهتر است منتشر نشود.
ارتباط با افراد ناشناس
یکی از خطرهای فضای مجازی، ارتباط کودک با افرادی است که در دنیای واقعی آنها را نمیشناسد.
کودک باید بداند هویت افراد در اینترنت همیشه آن چیزی نیست که ادعا میکنند.
عکس، نام و اطلاعات یک حساب کاربری نمیتواند بهتنهایی هویت واقعی فرد را ثابت کند.
اگر فردی از کودک اطلاعات شخ
صی، تصویر خصوصی یا ملاقات حضوری درخواست کرد، کودک باید بتواند بدون ترس موضوع را با یک بزرگسال قابل اعتماد در میان بگذارد.
این موضوع نباید با ترساندن دائمی کودک آموزش داده شود.
هدف، ایجاد مهارت تشخیص موقعیت خطرناک و درخواست کمک است.
پیامهای خصوصی و فشار اجتماعی
گاهی فشار همسالان از فضای مدرسه به فضای آنلاین منتقل میشود.
ممکن است کودک احساس کند اگر به یک پیام پاسخ ندهد، از گروه دوستان کنار گذاشته خواهد شد.
یا ممکن است دیگران او را برای انتشار تصویر یا انجام کاری تحت فشار قرار دهند.
کودک باید بداند که لازم نیست برای حفظ دوستی، هر درخواستی را قبول کند.
توانایی گفتن «نه» یکی از مهارتهای مهم زندگی دیجیتال است.
قلدری سایبری چیست؟
قلدری سایبری به رفتارهای آزاردهنده و تکرارشوندهای گفته میشود که از طریق ابزارهای دیجیتال انجام میشوند.
مسخره کردن، تهدید، انتشار محتوای تحقیرآمیز، شایعهپراکنی یا تلاش برای طرد فرد از یک گروه آنلاین میتواند از نمونههای این رفتار باشد.
کودک باید بداند اگر قربانی چنین رفتاری شد، مجبور نیست به تنهایی آن را حل کند.
ذخیره شواهد، مسدود کردن فرد در صورت امکان و اطلاع دادن به والدین یا فرد قابل اعتماد میتواند بخشی از واکنش مناسب باشد.
والدین نیز باید موضوع را جدی بگیرند و بدون سرزنش کودک، شرایط را بررسی کنند.
آیا والدین باید رمز عبور کودک را داشته باشند؟
این موضوع پاسخ یکسانی برای همه خانوادهها ندارد.
سن کودک، میزان استقلال، شرایط خانوادگی و سطح خطر اهمیت دارند.
در سنین پایینتر، نظارت مستقیم معمولاً منطقیتر است.
با افزایش سن، هدف باید حرکت تدریجی از کنترل مستقیم به سمت خودمدیریتی باشد.
اگر نوجوان هیچ مهارتی برای مدیریت فضای مجازی نداشته باشد، صرفاً داشتن رمز عبور والدین مشکل را حل نمیکند.
نظارت باید همراه با آموزش باشد.
چگونه زمان استفاده از شبکههای اجتماعی را مدیریت کنیم؟
یکی از اشتباهات رایج این است که تمام تمرکز روی «تعداد ساعت» باشد.
زمان اهمیت دارد، اما کیفیت استفاده نیز مهم است.
دو ساعت استفاده آموزشی و تعاملی با دو ساعت مشاهده بدون توقف ویدئوهای کوتاه یکسان نیست.
والدین باید علاوه بر زمان، به نوع محتوا، زمان استفاده، تأثیر آن بر خواب، فعالیت بدنی، مدرسه، روابط خانوادگی و وضعیت روحی کودک نیز توجه کنند.
قانون خانوادگی استفاده از گوشی
خانواده میتواند چند قانون ساده و روشن داشته باشد.
برای مثال:
گوشی هنگام غذا خوردن کنار گذاشته شود.
در زمان خواب، گوشی در اتاق خواب کودک نباشد.
محتوای نامناسب گزارش یا مسدود شود.
اطلاعات شخصی بدون اجازه منتشر نشود.
اگر اتفاق نگرانکنندهای در فضای مجازی رخ داد، کودک بتواند بدون ترس با والدین صحبت کند.
قوانین باید قابل اجرا باشند.
اگر تعداد قوانین بسیار زیاد باشد، احتمالاً خانواده نمیتواند بهطور پایدار آنها را اجرا کند.
والدین باید الگوی مناسبی باشند
اگر والدین دائماً هنگام صحبت با کودک به تلفن همراه خود نگاه کنند، آموزش محدود کردن استفاده از گوشی برای کودک چندان اثرگذار نخواهد بود.
کودکان رفتار والدین را مشاهده میکنند.
اگر قرار است خانواده استفاده سالمتری از فناوری داشته باشد، بهتر است قوانین تا حد امکان برای همه اعضای خانواده قابل اجرا باشند.
شبکههای اجتماعی و خواب کودک
استفاده از تلفن همراه و شبکههای اجتماعی در ساعات پایانی شب میتواند با خواب کودک تداخل ایجاد کند.
مهمتر از هر قانون، ایجاد یک برنامه منظم برای خواب و کاهش استفاده از صفحه نمایش پیش از خواب است.
قرار دادن تلفن همراه خارج از اتاق خواب میتواند برای بعضی خانوادهها راهکار عملیتری باشد.
شبکههای اجتماعی و تمرکز
محتوای کوتاه و پشتسرهم میتواند توجه کودک را دائماً بین محرکهای مختلف جابهجا کند.
این موضوع به این معنا نیست که هر کودک یا نوجوانی که از شبکه اجتماعی استفاده میکند، حتماً مشکل تمرکز پیدا خواهد کرد.
اما والدین باید ببینند آیا استفاده از شبکههای اجتماعی با فعالیتهایی مانند مطالعه، انجام تکالیف، بازی واقعی، ورزش و گفتوگو تداخل ایجاد کرده است یا نه.
اگر کودک نمیتواند بدون گوشی چند دقیقه یک فعالیت را ادامه دهد، این مسئله ارزش بررسی دارد.
کودک باید یاد بگیرد گاهی آنلاین نباشد
یکی از مهارتهای مهم زندگی دیجیتال، توانایی کنار گذاشتن فناوری است.
کودک باید تجربه کند که میتوان بدون گوشی نیز سرگرم شد، دوست داشت، بازی کرد، یاد گرفت و ارتباط برقرار کرد.
ورزش، بازی فیزیکی، مطالعه، فعالیت هنری، گفتوگوی خانوادگی و حضور در طبیعت میتوانند تعادل بیشتری در زندگی ایجاد کنند.
هدف حذف فناوری نیست.
هدف این است که فناوری تمام زندگی کودک را اشغال نکند.
اشتباهات رایج والدین
کنترل شدید بدون گفتوگو
کنترل ممکن است در کوتاهمدت مؤثر باشد، اما اگر
کودک دلیل قوانین را نفهمد، با افزایش استقلال ممکن است آنها را کنار بگذارد.
آزادی کامل
کودک برای مدیریت فضای آنلاین به آموزش و نظارت متناسب با سن نیاز دارد.
ترساندن کودک
اگر اینترنت فقط به عنوان یک محیط خطرناک معرفی شود، کودک ممکن است در آینده مشکلات خود را پنهان کند.
بهتر است کودک بداند اگر اشتباهی کرد یا با موقعیت نگرانکنندهای روبهرو شد، میتواند درخواست کمک کند.
سرزنش کودک هنگام وقوع مشکل
اگر کودک بداند با گفتن حقیقت بلافاصله تنبیه میشود، ممکن است دفعه بعد سکوت کند.
امنیت کودک تا حد زیادی به ایجاد رابطهای وابسته است که در آن بتواند مشکلات خود را بیان کند.
سواد شبکههای اجتماعی در سنین مختلف
۶ تا ۸ سال
تمرکز اصلی باید روی مفهوم حریم خصوصی، قوانین استفاده از دستگاهها، محتوای مناسب و درخواست کمک از بزرگسالان باشد.
۸ تا ۱۲ سال
کودک میتواند درباره تبلیغات، اطلاعات شخصی، ارتباط با افراد ناشناس، محتوای جعلی و رفتار محترمانه آنلاین آموزش ببیند.
۱۲ تا ۱۵ سال
موضوعاتی مانند مقایسه اجتماعی، فشار همسالان، قلدری سایبری، تصویر آنلاین، مدیریت زمان و اعتبار اطلاعات اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
۱۵ سال به بالا
نوجوان باید برای مدیریت مستقلتر هویت دیجیتال، حریم خصوصی، ارتباطات آنلاین، تولید محتوا، اخبار و مسئولیت اجتماعی در فضای مجازی آماده شود.
آکادمی آن و زندگی در عصر شبکههای اجتماعی
آکادمی آن | زیست آگاهانه نسل نو، هدف آموزش را صرفاً دور نگه داشتن کودک از فناوری نمیداند.
کودک امروز باید بتواند در دنیایی زندگی کند که فضای واقعی و دیجیتال بیش از گذشته با یکدیگر ترکیب شدهاند.
او باید یاد بگیرد چه چیزی را ببیند، چه چیزی را باور کند، چه چیزی را منتشر کند، با چه کسی ارتباط برقرار کند و چه زمانی از فضای مجازی فاصله بگیرد.
سواد رسانهای و دیجیتال به کودک کمک میکنند کاربر منفعل نباشد.
هدف، تربیت کودکی است که بتواند از فناوری استفاده کند، اما تحت کنترل آن قرار نگیرد.
جمعبندی
شبکههای اجتماعی بخشی از زندگی نسل جدید هستند و برخورد افراطی با آنها، چه به شکل آزادی کامل و چه ممنوعیت کامل، معمولاً راهحل مناسبی نیست.
کودکان و نوجوانان باید متناسب با سن خود درباره حریم خصوصی، ارتباط با دیگران، محتوای جعلی، تبلیغات، مقایسه اجتماعی، قلدری سایبری و مدیریت زمان آموزش ببینند.
والدین نیز باید به جای تمرکز صرف بر کنترل، روی ایجاد رابطهای مبتنی بر گفتوگو و اعتماد کار کنند.
هدف این نیست که کودک هرگز با خطر مواجه نشود.
هدف این است که وقتی با یک موقعیت دشوار مواجه شد، بتواند آن را تشخیص دهد، واکنش مناسبی نشان دهد و در صورت نیاز کمک بخواهد.
آکادمی آن | زیست آگاهانه نسل نو
